11:11 08/03/2013
Cỡ chữ

2.1. Lược sử hình thành và phát triển

Ngày trước, tỉnh Ninh Thuận là một phần lãnh thổ của vương quốc Chiêm Thành xưa. Năm 1653, vua Chiêm là Bà Tấm (Nrapo) đem quân đánh Phú Yên, bấy giờ đã thuộc về Đại Việt. Chúa trấn giữ Đàng Trong là Nguyễn Phúc Tần (1620 - 1687) đem quân đánh trả, chiếm luôn đất Phan Lang (sau này là Phan Rang) của Chiêm Thành, lấy ranh giới là từ sông Phan Lang trở về phía Bắc đến núi Thạch Bi (nay thuộc Phú Yên) đặt làm doanh Thái Khang, còn từ Phan Rang trở về phía nam giáp với Phan Rí vẫn là đất của Chiêm Thành.

Vịnh Vĩnh Hy, Ninh Thuận

Năm 1692, vua Chiêm là Bà Tranh (Po Saot) đem quân quấy nhiễu doanh Thái Khang, chúa Nguyễn Phúc Chu (1675 - 1725) đem quân đi đánh và bắt được Bà Tranh (năm 1693) đưa về giam ở Huế. Chúa Nguyễn Phúc Chu cho sáp nhập đất Chiêm Thành vào nước ta và đặt tên là trấn Thuận Thành. Đến năm 1832, trấn Thuận Thành đổi thành tỉnh Bình Thuận, gồm hai phủ Ninh Thuận và Hàm Thuận. Năm 1888, phủ Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hoà.

Ninh Thuận là một phần lãnh thổ của vương quốc Chiêm Thành xưa. Năm 1653 Chúa trấn giữ Đàng Trong là Nguyễn Phúc Tần (1620 - 1687) đem quân đánh chiếm Phan Lang (sau này là Phan Rang) đặt làm doanh Thái Khang. Năm 1692, Chúa Nguyễn Phúc Chu cho sáp nhập Phan Rang và vùng đất còn lại vào nước ta và đặt tên là trấn Thuận Thành. Đến năm 1832, trấn Thuận Thành đổi thành tỉnh Bình Thuận, gồm hai phủ Ninh Thuận và Hàm Thuận. Năm 1888, phủ Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hoà. Năm 1944, tỉnh Ninh Thuận được thành lập. Sau 30.4.1975, Ninh Thuận được sáp nhập với Bình Thuận, Tuyên Đức, Lâm Đồng thành tỉnh Thuận Lâm. Tháng 2.1976, ba tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải. Ngày 26.12.1991, Quốc hội Việt Nam ra Nghị quyết về việc phân vạch lại địa giới hành chính một số tỉnh. Theo đó, chia tỉnh Thuận Hải thành 2 tỉnh, lấy tên là tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Bình Thuận (tháng 4/1992). Tỉnh Ninh Thuận có 4 đơn vị hành chính gồm: thị xã Phan Rang - Tháp Chàm (tỉnh lỵ) và 3 huyện: Ninh Sơn, Ninh Hải, Ninh Phước.

Từ năm 2000 đến năm 2009, Chính phủ Việt Nam đã ban hành các Nghị định về việc thành lập huyện Bác Ái, Thuận Bắc và Thuận Nam.

Đến nay, tỉnh Ninh Thuận có 7 đơn vị hành chính trực thuộc gồm: thành phố Phan Rang - Tháp Chàm và 6 huyện là: Ninh Phước, Ninh Sơn, Ninh Hải, Thuận Bắc, Bác Ái, Thuận Nam.

2.2. Di sản văn hóa

2.2.1. Văn hóa vật thể

a. Di tích, bảo tàng

- Tháp Po Klong Garai: Tháp được Bộ Văn hóa Thông tin (VHTT) xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1979. Tháp Poklong Garai nằm trên đồi Trầu, thuộc phường Đô Vinh, cách trung tâm thành phố Phan Rang - Tháp Chàm 9 km về phía tây bắc, được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ IV (thời vua Shihavaman, người Việt gọi là Chế Mân) để thờ vua Po Klong Garai (1151 - 1205), vị vua đã có nhiều công lớn đối với dân tộc Chăm ở vùng đất phía nam mới được khai khẩn, nhất là trên lĩnh vực thuỷ lợi (đập Nha Trinh, đập Sông Cấm ở phía tây Phan Rang). Hơn thế nữa dưới triều vua Pôklông Garai trị vì, đất nước Chăm được hưng thịnh, nhân dân được ấm no. Tháp Pô Klong Garai là một tổng thể gồm ba tháp: tháp chính (cao 20,5m), tháp lửa (cao 9,31m), tháp cổng (cao 8,56m). Công trình này được xem là trung tâm điểm rực rỡ nhất của nền văn minh Chăm, có trình độ kiến trúc, nghệ thuật, điêu khắc đạt đến đỉnh cao.

- Đình Tấn Lộc (thường gọi là đình Dinh Thủy): Đình thuộc thôn Tấn Lộc, phường Tấn Tài, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm. Đình thờ thần Thành Hoàng, Thiên Y A Na và Chưởng Thái Giám Bạch Mã. Hàng năm thôn Tấn Lộc tổ chức tại đình làng làm đại lễ vào dịp xuân tế (tháng 2 âm lịch) và làm trung lễ vào dịp thu tế (tháng 8 âm lịch). Mỗi đợt tế được chia làm ba phần, với những nghi thức rất trang trọng, từ lễ Khai sắc, đến lễ kỵ Tiền hiền và lễ Tế tại Chánh điện. Đình Tấn Lộc đã được Bộ VHTT công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số 05/2005/VHTT ngày 8.3.2005.

- Miếu Xóm Bánh (Thanh Sơn miếu): Miếu tọa lạc ở khu phố 4, phường Đài Sơn, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm. Miếu được xây dựng trên khu đất khá rộng đến 4.629 m2, thờ Thiên Y A Na Diễn Phi Chúa Ngọc. Trong miếu có nhiều mãng chạm khắc gỗ với nhiều đề tài tứ linh, bát bữu, hoa lá, chim thú… Hàng năm, vào rằm tháng Giêng, tháng 7 và tháng 10 âm lịch, miếu Xóm Bánh tiến hành lễ cúng Thượng nguyên, Trung nguyên và Hạ nguyên. Vào ngày 25 tháng Chạp âm lịch có lễ cúng đưa chư thần về trời, đến ngày 30 tháng Chạp âm lịch lại cúng rước chư thần về miếu đón năm mới. Lễ Kỳ yên diễn ra vào tiết Thanh Minh là lễ lớn nhất trong năm, cầu thần phù hộ cho làng xã, cơm no, áo ấm. Miếu Xóm Bánh được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số 39/2002/VHTT năm 2002 của Bộ VHTT.

- Đình Vạn Phước: Đình được xây dựng năm 1848, tại thôn Vạn Phước, xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước. Đây không chỉ là nơi diễn ra các cuộc họp quan trọng, mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa. Hàng năm, cứ đến ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, người dân Vạn Phước khắp nơi về dự hội làng để tưởng nhớ các bậc tiền nhân đã có công khai hoang mở đất. Đình làng Vạn Phước còn là một công trình kiến trúc điêu khắc có giá trị cao với những nét chạm khắc tinh xảo với đề tài tứ linh: long, lân, qui, phụng trên các điện mái, kèo cột, rường xà, trang thờ... Cách trang trí của đình làng Vạn Phước mang đậm nét văn hoá đời Nguyễn. Những ngai thờ, sắc phong của các đời vua Tự Đức, Khải Định vẫn còn được lưu giữ đến ngày hôm nay. Dưới thời Pháp thuộc, đình Vạn Phước gắn liền với những hoạt động đấu tranh cách mạng của Đảng và nhân dân Ninh Thuận. Năm 1999, Bộ VHTT đã có quyết định công nhận đình Vạn Phước là di tích lịch sử văn hoá quốc gia.

- Núi Cà Đú: Đây là một địa danh lịch sử nằm giữa vùng đồng bằng rộng lớn thuộc huyện Ninh Hải có độ cao 300 m. Càng lên cao núi Cà Đú càng thoáng mát bởi cấu trúc của các hang động. Từ đây có thể nhìn bao quát khu du lịch biển Ninh Chữ, cánh đồng muối Phương Cựu, đầm Vua, đồng lúa vàng của huyện Ninh Hải và xa xa là hòn núi Đá Chồng. Với những tảng đá chồng chất lên nhau và nhiều hang động, ngõ ngách nên núi Cà Đú khá hiểm trở. Chính nhờ địa thế này, từ những ngày đầu của phong trào Cần Vương, nghĩa quân đã chọn núi Cà Đú làm căn cứ chống Pháp. Chính nơi đây đã tạo nên những trận đánh huyền thoại xuất quỉ nhập thần của lực lượng kháng chiến. Chính vì ý nghĩa lịch sử cách mạng trong suốt hai cuộc kháng chiến giành độc lập và giải phóng dân tộc, ngày 16/04/1999 (ngày kỷ niệm giải phóng Ninh Thuận), UBND tỉnh có quyết định công nhận núi Cà Đú là di tích lịch sử cách mạng của tỉnh.

- Di tích lịch sử CK19: Di tích này nằm dưới chân núi Chúa thuộc xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải, là nơi in đậm dấu tích lịch sử của một thời hào hùng chống xâm lược. Căn cứ này lấy tên là CK19 vì được thành lập vào ngày 19.8.1946. Căn cứ CK19 tồn tại trong thời kỳ chống Pháp, đến chống Mỹ và cho đến ngày hoàn toàn giải phóng. Đây là một trong những nơi ẩn náu của Bộ chỉ huy quân sự để chỉ đạo chiến tranh, hiện nay vẫn còn những di tích để lại như hầm hào, bếp Hoàng Cầm. Bờ biển ở đây là nơi tập kết vũ khí và quân trang từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam. Chính quyền và nhân dân địa phương mong muốn được khôi phục và tôn tạo khu di tích này để giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ mai sau.

- Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận: Bảo tàng tọa lạc trên đường 16.4, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm. Bảo tàng Ninh Thuận nằm trong quần thể kiến trúc quảng trường - tượng đài 16.4, gồm 4 tầng, được xây dựng trên diện tích 32.000 m2, với tổng kinh phí đầu tư gần 40 tỉ đồng. Hiện tại, bảo tàng đang lưu giữ hàng ngàn hiện vật, ấn phẩm báo chí qua các thời kỳ lịch sử của dân tộc.

Ngoài những di tích nổi tiếng nêu trên, tỉnh Ninh Thuận còn tồn tại và phát triển rất nhiều các di tích khác có ý nghĩa lịch sử và văn hóa to lớn, gắn liền với quá trình lịch sử của tỉnh như: bẫy đá Pinăng Tắc, căn cứ CK7...

b. Danh lam thắng cảnh

- Bãi biển Ninh Chữ: Bãi biển Ninh Chữ thuộc địa bàn thôn Bình Sơn, xã Văn Hải, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm. Bãi biển Ninh Chữ được tôn vinh là một trong những bãi biển đẹp của miền Trung với bãi biển hình vòng cung dài 10 km, nước trong xanh, cát vàng mịn màng, và một bầu không khí trong lành, yên tĩnh. Xung quanh bãi còn có rừng dương xanh ngút ngàn, quanh năm rì rào thả lá, có Đầm Nại giàu tôm cá, các ngọn núi Đá Chồng, Tân An, Cà Đú với những tảng đá lớn nhỏ xếp chồng lên nhau tạo thành một quần thể thiên nhiên hài hòa, hữu tình.

- Thác Cha Pơr: Nằm cách quốc lộ 27B khoảng 10 km, cụm thác Cha Pơr thuộc thôn Ma Lâm, xã Phước Tân, huyện miền núi Bác Ái, ngọn Cha Pơr có độ cao khoảng 60 m, là ngọn thác lớn nhất trong hệ thống 3 cụm thác ở đây. Thác Cha Pơr còn được ví như một cô tiên có mái tóc dài óng ả, đẹp đến mê hồn, bởi bên cạnh vẻ đẹp của dòng thác từ trên cao đổ xuống là sự hài hòa của thiên nhiên với rừng trúc và rừng bằng lăng bạt ngàn. Thác Cha Pơr bắt nguồn từ đỉnh núi Ma Nai và được tạo thành bởi nhiều dòng suối trong hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn nên có nước chảy quanh năm không cạn. Bên cạnh đó, nhờ được bảo vệ tốt nên hệ động thực vật ở đây rất phong phú với nhiều loài gỗ quý, như: giáng hương, căm xe, gõ, bằng lăng… và nhiều loài động vật, như: khỉ, min (bò rừng), nai, đỏ, heo rừng… Hiện người dân ở thôn Ma Lâm vẫn giữ được nguyên nếp sống, sinh hoạt mang đậm nét văn hóa truyền thống. Hằng đêm, trong không gian của núi rừng hoang dã, những làn điệu sử thi nói về cội nguồn lịch sử xây dựng và phát triển của người Raglai - một di sản văn hóa vô cùng phong phú và giá trị vẫn tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau.

- Vịnh Vĩnh Hy: Nằm cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 40 km về phía đông bắc, thuộc địa phận xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải. Chỉ mới đưa vào khai thác du lịch gần 10 năm nay, nhưng vịnh Vĩnh Hy được đánh giá là một trong những điểm du lịch sinh thái ấn tượng nhất khu vực Nam Trung Bộ. Đường vào Vĩnh Hy đi qua những vườn nho trĩu quả và cánh rừng xanh mát tạo cho du khách cảm giác ban đầu thoải mái, yên bình của miền quê. Đến Vĩnh Hy, ngay lập tức du khách bị cuốn hút bởi phong cảnh hữu tình với biển xanh, bờ cát mịn và những dãy núi đá vôi bao bọc đón từng cơn sóng tung trắng xóa. Ở đây, trong không gian tĩnh lặng, khách có thể thỏa sức dạo chơi bên bờ cát trắng, tắm biển hoặc thư giãn bằng thú câu cá. Đối với những người ưa mạo hiểm thì có thể leo lên những vách núi chênh vênh bên bờ biển hoặc khám phá những hang động thiên nhiên tuyệt đẹp. Du khách cũng có thể gặp gỡ và tìm hiểu cuộc sống cũng như nghề đánh bắt hải sản của người dân vạn chài… Nếu có thời gian ở lại Vĩnh Hy qua đêm, du khách đừng bỏ lỡ cơ hội đi xem rùa biển đẻ trứng. Nhưng hấp dẫn nhất ở Vĩnh Hy vẫn là tour xem san hô bằng tàu đáy kính. Khu bảo tồn biển Vĩnh Hy là vùng biển có rạn san hô đẹp và đa dạng nhất Việt Nam với trên 300 loài san hô cứng có nhiều hình dáng, sắc màu phong phú. Năm 2003, Vĩnh Hy là vùng biển đầu tiên của Việt Nam được chọn để thực hiện thí điểm đề án bảo tồn san hô dựa vào cộng đồng.

- Suối Sừng Trâu: Nằm cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 40 km về phía tây bắc, rừng núi quanh suối Sừng Trâu còn giữ được nét nguyên sinh, quanh năm rợp bóng cây xanh. Nước suối trong vắt len lỏi chảy róc rách qua những gềnh đá tạo thành âm thanh thiên nhiên hoang dã, trữ tình. Suối Sừng Trâu thuộc xã vùng cao Phước Chiến, đang trở thành điểm du lịch sinh thái hấp dẫn thu hút du khách gần xa. Đến với suối Sừng Trâu (tiếng Raglai gọi là Cro - Tuki - Cobao) du khách có cảm giác được sống trong không gian xanh đẹp yên lành. Nước suối trong vắt mát lạnh phát nguyên từ dãi núi Xanh (người dân địa phương gọi là Chớ Dú). Nước suối Sừng Trâu chảy không bao giờ cạn là mạch nguồn chính làm nên công trình thuỷ lợi hồ Sông Trâu hùng vĩ phía hạ nguồn.

- Vườn quốc gia Núi Chúa: Với tổng diện tích tự nhiên trên 24.300 ha, nằm trên địa giới của 5 xã: Công Hải, Lợi Hải, Phương Hải, Vĩnh Hải, Nhơn Hải thuộc huyện Ninh Hải. Vườn quốc gia Núi Chúa đang thực sự cuốn hút khách du lịch với những giá trị nổi bật về địa hình, địa thế, khí hậu và tính đa dạng sinh học cao.  Núi Chúa là vườn quốc gia độc nhất nước ta có cả ba hệ sinh thái. Đó là hệ sinh thái rừng xanh, hệ sinh thái rừng khô hạn và hệ sinh thái biển liền kề. Sinh cảnh độc đáo này, nhất là sinh cảnh rừng khô, được đánh giá là duy nhất ở Việt Nam và cả Đông Nam Á. Tài nguyên sinh vật (nhiều loại động, thực vật quý hiếm, rặn san hô…) của Vườn quốc gia Núi Chúa không chỉ phong phú và đa dạng về số lượng, chủng loại mà còn mang nhiều yếu tố đặc hữu, quí hiếm có giá trị cao cho nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen và các nguồn lợi kinh tế, nhất là du lịch sinh thái.

Ngoài ra, tỉnh Ninh Thuận còn nổi tiếng với những thắng cảnh tuyệt đẹp khác, thu hút khách du lịch như: bãi biển Cà Ná, Vĩnh Hy, Bình Tiên, Khu du lịch Nam Cương - Mũi Dinh (nổi tiếng với hàng trăm ha diện tích đồi cát tự nhiên mang tính đặc trung của Châu Phi), cồn cát Nam Cương, hang Ông Phật, giếng Đục, ghềnh Ông Nồng, núi Bạc, đèo Ngoạn Mục, Vườn quốc gia Phước Bình…

Làng gốm Chăm Bàu Trúc của Ninh Thuận với nghề nung gốm độc đáo đã trở thành một điểm tham quan hấp dẫn

2.2.2. Văn hóa phi vật thể

a. Lễ hội

Lễ hội truyền thống là một loại tài nguyên du lịch nhân văn phi vật thể. Đó là một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc, phản ánh đời sống tâm linh của mỗi dân tộc. Tỉnh Ninh Thuận có rất nhiều lễ hội khác nhau, song đậm nét nhất vẫn là các lễ hội của đồng bào dân tộc Chăm: lễ hội Rija Nưga, lễ hội... là nơi hội tụ, phô diễn sắc thái văn hóa, trang phục truyền thống và các giá trị văn hoá dân gian khác của đồng bào Chăm.

- Lễ hội Katê: Là lễ hội dân gian đặc sắc nhất trong kho tàng văn hoá của người Chăm, là tấm gương phản chiếu sinh hoạt của cộng đồng, nơi hội tụ những giá trị tinh hoa văn hoá của cả dân tộc. Do đó, lễ hội không những gắn với đền tháp cổ kính mà còn gắn với một phần khác của văn hoá dân gian như: đồ cúng tế, y phục, nhạc cụ, những bài thánh ca ca ngợi các vị vua hiền có công với dân, với nước và kể về công việc mùa màng, vườn ruộng. Lễ hội Katê diễn ra từ ngày mùng 1 đến mùng 3 tháng 7 âm lịch hằng năm bao gồm: Lễ đón rước y phục của nữ thần Pô Nưgar ở thôn Hữu Đức (ngày thứ nhất), Lễ hội Katê ở tháp PôKlông Grai và tháp Pôrômê (ngày thứ hai), Lễ hội Katê làng Chăm Mỹ Nghiệp (ngày thứ ba).

- Lễ hội Ramưwan: Là lễ hội tiêu biểu có giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào người Chăm theo đạo Bà Ni, vừa mang sắc thái tôn giáo, vừa là tín ngưỡng dân gian, nó được lưu giữ và kế thừa rất lâu đời. Lễ hội Ramưwan của người Chăm có nhiều giai đoạn. Mỗi giai đoạn lại gắn với một nghi lễ riêng. Chính thức lễ hội này gồm có những giai đoạn: thứ nhất là lễ Kinh Hội đầu năm (người Chăm còn gọi là Sút Amư Răm); thứ hai là Kinh Hội xoay vòng (Sút Yâng); thứ ba là nghi lễ tảo mộ; thứ tư là tháng ăn chay Ramưwan (không gọi là Ramadan như người Chăm Hồi giáo mới) và cuối cùng là Tết ra (Và Har).

- Lễ hội Cầu ngư: Là lễ hội mang đậm các yếu tố văn hóa dân gian chủ yếu của ngư dân người Việt. Đây là một loại hình lễ hội đặc trưng, kết hợp nhiều hoạt động lễ nghi đa dạng và các loại hình văn nghệ dân gian đặc sắc. Một lễ cầu ngư gồm nhiều lễ hội nhỏ: lễ Nghệ sắc (Ban lâm tế cúng vái thần, đưa sắc phong xuống các hương án, báo cáo lễ tế chính thức bắt đầu và mời các thần về chứng giám); lễ cúng nghinh Ông Sanh Thủy lục (đoàn chèo Bá trạo trình diễn lễ cung nghinh Thần Nam Hải từ biển khơi xa về). Lễ phóng sanh, lễ phóng đăng, lễ thả thuyền trên biển... và còn một chuỗi lễ nghi liên quan cho đến khi kết thúc lễ hộiTop of Form.  Bottom of Form

b. Làng và nghề truyền thống

Người Chăm có nhiều nghề được lưu truyền gìn giữ qua bao đời nay như: dệt thổ cẩm ở làng Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ, gốm ở Bàu Trúc, tranh thêu, tranh ghép gỗ, sản phẩm từ mây tre....

- Làng gốm Bàu Trúc: Nằm cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 10 km về phía nam. Bàu Trúc là làng gốm duy nhất ở Việt Nam mà người thợ chỉ dùng bàn tay tài hoa của mình để cho ra đời những sản phẩm đất nung. Vật liệu đóng một vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra một sản phẩm gốm thật sự ở Bàu Trúc là một loại đất sét đặc biệt. Loại đất sét này được lấy từ bờ sông Quao, khi nung rất dẻo và bền. Kỹ năng trộn cát với đất sét cũng rất khác biệt. Lượng cát được trộn vào vật liệu còn phụ thuộc vào công dụng và kích thước của từng loại gốm. Vì thế nên gốm Bàu Trúc hoàn toàn khác so với gốm những nơi khác. Du khách có thể mua sản phẩm tại làng Bàu Trúc, thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận.

- Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp: Làng Mỹ Nghiệp (thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm 12 km về phía đông nam), có tên Chăm là Ca Klaing. Làng nổi tiếng với nghề dệt thổ cẩm có lịch sử phát triển lâu đời. Nét độc đáo của làng nghề cổ này chính là việc người dân dệt thổ cẩm theo phương pháp thủ công, lưu giữ dấu ấn văn hóa Chăm còn mãi với thời gian. Hiện nay, nghề dệt thổ cẩm đã và đang thu hút nhiều lao động tham gia, tạo ra được những sản phẩm có giá trị được khách hàng trong và ngoài nước ưa thích. Sản phẩm thổ cẩm hiện được bán rộng rãi tại làng và một số các địa phương trong tỉnh Ninh Thuận.

Ngoài ra, tranh thêu, tranh ghép gỗ, sản phẩm từ mây tre cũng là những nghề thủ công mỹ nghệ hiện đại được phát triển ở Ninh Thuận trong thời gian gần đây. Với một nền văn hoá đặc trưng, giàu bản sắc dân tộc, các nghệ nhân Chăm đã cách điệu, thay đổi mẫu mã, nâng giá trị sản phẩm các mặt hàng này để đưa vào phục vụ người tiêu dùng. Hiện nay, những sản phẩm tranh thêu, tranh ghép gỗ, hàng thủ công mỹ nghệ Chăm cũng rất được du khách quan tâm.

c. Ẩm thực

Đến với Ninh Thuận, du khách không chỉ tham quan các bãi biển nổi tiếng các danh lam thắng cảnh đẹp, viếng thăm các tháp cổ Chăm hoặc mua sắm những món quà lưu niệm từ các làng nghề mà còn thưởng thức được nhiều món ăn lạ, ngon và hấp dẫn.

Trước tiên, du khách có thể thưởng thức các món ăn từ con dông được chế biến thành bảy món khác nhau gọi là dông 7 món: dông nướng, gỏi dông, cháo dông, dông bằm xúc bánh tránh, lẩu dông lá me... Dông là một loại bò sát sống ở những đụn cát nay nắng nóng, có hình dáng mảnh mai như con thằn lằn nhưng rất nhanh nhẹn. Người Ninh Thuận có biệt tài chế biến món ăn này, mỗi kiểu chế biến cho người ăn một cảm giác khác nhau, mùi thịt dông thơm ngon và ngọt đến kỳ lạ làm bạn không thể nào quên.

Ngoài ra, vùng biển Ninh Thuận có nhiều loài hải sản phong phú như: cua, ghẹ, mực, ốc giác, ốc hương, ốc nhung, sò lông, sò dương, sò điệp, hào,.. Du khách có thể nướng, luộc, hấp hoặc nướng mỡ hành tùy thích. Lẫu cá mú cũng là món ăn ngon không kém, mực khô một nắng của Phan Rang thơm, mềm và ngọt bởi cái nắng riêng của vùng khô hạn. Đồng thời, bạn cũng không nên bỏ qua món gỏi cá mai. Đây là loại cá cùng họ với cá cơm, nhưng là động vật máu trắng, không tanh, chỉ một lần thưởng thức món này du khách mới cảm thấy đến với Phan Rang.

Tiếp đến các món ăn được chế biến từ thịt dê, cừu cũng là một nghệ thuật ẩm thực không kém phần hấp dẫn mà du khách mỗi lần đến Ninh Thuận không thể bỏ qua. Hiện nay, tại tháp Pôsanư, du khách đến tham quan sẽ được đãi món thịt dê truyền thống của đồng bào Chăm. Nhắc đến Phan Rang là phải nhắc đến cơm gà, gà ở đây là gà vườn thịt ngọt và mềm rất nổi tiếng và ngon một kiểu riêng.

Ngoài ra, bánh xèo, bánh căn, bánh canh chả cá cũng là những món ăn quen thuộc trong đời sống ẩm thực hàng ngày của người dân Ninh Thuận. Đến với Ninh Thuận, du khách cũng có dịp thưởng thức một số loại bánh làm từ bột gạo gói bằng lá chuối, đặc biệt là bánh gạo tấm và bánh gừng rất nổi tiếng của người Chăm vùng Ninh Thuận.

Đặc biệt Ninh Thuận có ưu thế đặc biệt để phát triển cây nho, cho trái thơm ngon hương vị đậm đà đặc sản. Nho Ninh Thuận nổi tiếng cả nước, có rất nhiều loại có giá trị dinh dưỡng cao như: nho xanh NH01-48, nho đen Black Qeen, Red Star… và đây được xem là cây trồng chủ lực, mang lại lợi ích kinh tế to lớn cho quê hương Ninh Thuận. 

Một chút mặn mà của hải sản khô, chút ngọt ngào của nho tươi, mật nho, chút chua cay của nem, chút nồng đắng của rượu nho, chút hương thơm đậm đà của hành, tỏi, chút mặn ngọt thơm tinh khiết của nước mắm Phan Rang..., tất cả đều là đặc sản nổi tiếng, là ân tình của người dân Ninh Thuận dành cho du khách phương xa khi đặt chân đến vùng đất đầy nắng và gió này.